ضابط قوه قضاییه در ایران کسی است که بر اساس قانون، تحت نظارت و تعلیمات مقام قضایی (قاضی دادسرا یا دادگاه) وظیفهی کشف جرم، حفظ آثار و دلایل آن، جلوگیری از فرار متهم، اجرای دستورهای قضایی و انجام برخی اقدامات مقدماتی در فرایند دادرسی را بر عهده دارد.
تعریف قانونی
بر اساس ماده ۲۸ قانون آیین دادرسی کیفری (۱۳۹۲):
«ضابطان دادگستری مأمورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات مقام قضایی در کشف جرم، بازجویی مقدماتی، حفظ آثار و دلایل جرم، جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم و اجرای تصمیمات قضایی اقدام میکنند.»
انواع ضابطان
۱. ضابطان عام:
- مأموران نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (پلیس).
- در کل کشور صلاحیت دارند مگر در مواردی که قانون محدود کرده باشد.
۲. ضابطان خاص:
اشخاص یا نهادهایی که در حدود وظایف خاص خود و با کسب نظارت قضایی عمل میکنند، مانند:
- مأموران سازمان اطلاعات سپاه و وزارت اطلاعات (در امور امنیتی مربوط).
- مأموران زندانها در حدود مقررات.
- مأموران سازمان محیط زیست و منابع طبیعی.
- مأموران تعزیرات حکومتی و گمرک.
- بازرسان کار و بهداشت (در حوزه جرایم مرتبط با کار و بهداشت کار).
شرایط و آموزش ضابطان
بر اساس ماده ۲۹ قانون آیین دادرسی کیفری:
ضابط دادگستری باید:
- کارت ویژه ضابطیت از رئیس قوه قضاییه داشته باشد،
- تحت آموزشهای قانونی لازم قرار گرفته باشد،
- تحت نظارت مقام قضایی عمل کند.
در غیر این صورت، اقداماتش از حیث قانونی فاقد اعتبار است.
نمونه اقدامات ضابطان
- دستگیری متهم با دستور قاضی یا در جرایم مشهود.
- بازرسی از صحنه جرم.
- جمعآوری دلایل و آثار جرم.
- تحویل متهم و دلایل به مرجع قضایی.
- اجرای احکام و قرارهای صادره.